قرارداد عاریه
قرارداد عاریه چیست؟
در دنیای معاملات حقوقی، همیشه صحبت از خرید و فروش یا اجاره نیست. گاهی پیش میآید که ما وسیلهای را به دوست یا همکار خود میدهیم تا برای مدتی از آن استفاده کند، بدون اینکه پولی دریافت کنیم. در اصطلاح حقوقی به این رابطه، قرارداد عاریه گفته میشود. اگرچه این قرارداد بر پایه اعتماد و خیرخواهی است، اما عدم آگاهی از قوانین آن میتواند چالشهای جدی ایجاد کند.
در این مقاله، به بررسی دقیق ارکان قرارداد عاریه، وظایف طرفین و تفاوت آن با سایر قراردادها میپردازیم.
عقد عاریه در قانون مدنی به چه معناست؟
طبق ماده ۶۳۵ قانون مدنی، عاریه عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین به طرف دیگر اجازه میدهد که از عین مال او بهطور رایگان استفاده کند. در این قرارداد، شخصی که مال را میدهد “معیر” و شخصی که مال را میگیرد “مستعیر” نامیده میشود.
نکته طلایی در این تعریف، کلمه “رایگان” است. اگر در برابر استفاده از مال، وجهی دریافت شود، قرارداد دیگر عاریه نیست و بسته به شرایط ممکن است “اجاره” محسوب شود.
ارکان و ویژگیهای اصلی قرارداد عاریه
برای اینکه یک قرارداد عاریه صحیح منعقد شود، وجود شرایط زیر الزامی است:
- جایز بودن قرارداد: عاریه یک عقد “جایز” است. به این معنا که هر یک از طرفین هر زمان که بخواهند، میتوانند قرارداد را بر هم بزنند.
- رایگان بودن: اصلیترین رکن عاریه، تبرعی (مجانی) بودن آن است.
- بقاء عین مال: مال مورد عاریه باید چیزی باشد که با استفاده کردن از بین نرود (مانند خودرو، کتاب یا ملک). بنابراین نمیتوان نان یا میوه را عاریه داد، زیرا با استفاده، عین آنها از بین میرود.
وظایف و مسئولیتهای امانتگیرنده (مستعیر)
بسیاری از افراد تصور میکنند چون پولی نمیپردازند، مسئولیتی هم ندارند؛ اما قانون وظایف مشخصی برای مستعیر تعیین کرده است:
۱. حفاظت از مال (ید امانی)
مستعیر در حفظ مال، حکم “امین” را دارد. او باید به شکلی متعارف از مال نگهداری کند. طبق قاعده کلی، اگر مال بدون تقصیر مستعیر (مثلاً در اثر حوادث قهری) تلف شود، او مسئول جبران خسارت نیست.
۲. عدم تعدی و تفریط
اگر مستعیر از حدود تعیین شده خارج شود (تعدی) یا در نگهداری کوتاهی کند (تفریط)، “ید امانی” او به “ید ضمانی” تبدیل میشود. در این صورت، حتی اگر مال بر اثر حادثهای که او در آن نقش نداشته هم از بین برود، ضامن کل خسارت خواهد بود.
۳. استفاده در موارد تعیین شده
مستعیر فقط حق دارد در همان جهتی که در قرارداد ذکر شده یا طبق عرف مرسوم است، از مال استفاده کند. برای مثال، اگر خودرویی برای مسافرت شهری عاریه گرفته شده، نباید با آن بار سنگین جابهجا کرد.
تفاوت قرارداد عاریه با عقد قرض و اجاره
درک تفاوت این قراردادها برای پیشگیری از اختلافات حقوقی بسیار مهم است:
- عاریه در برابر اجاره: در اجاره، مستأجر بابت استفاده از مال، “اجارهبها” میپردازد و قرارداد “لازم” است (نمیتوان یکطرفه آن را فسخ کرد)، اما عاریه رایگان و جایز است.
- عاریه در برابر قرض: در قرض، مالکیت مال به طرف مقابل منتقل میشود و او ملزم است “مثل” یا “قیمت” آن را برگرداند. اما در عاریه، مالکیت منتقل نمیشود و باید “عین” همان مال بازگردانده شود.
شرط ضمان در قرارداد عاریه چیست؟
یکی از سوالات رایج سئو شده در این حوزه این است: آیا میتوان شرط کرد که امانتگیرنده در هر صورت مسئول خسارت باشد؟
بله! طبق ماده ۶۴۲ قانون مدنی، اگر در قرارداد عاریه شرط شود که مستعیر ضامن هرگونه خسارت (حتی بدون تقصیر) باشد، این شرط صحیح است. این بند برای امانت دادن اشیاء قیمتی بسیار توصیه میشود.
نکته مهم: در عاریه طلا و نقره، طبق قانون، مستعیر در هر حال ضامن است، مگر اینکه خلاف آن در قرارداد توافق شده باشد.
نحوه پایان یافتن قرارداد عاریه
این قرارداد به روشهای زیر خاتمه مییابد:
- فسخ توسط یکی از طرفین: به دلیل جایز بودن عقد.
- انقضای مدت: در صورتی که زمان مشخصی تعیین شده باشد.
- فوت یا جنون طرفین: از آنجا که عاریه مبتنی بر اذن است، با فوت یکی از طرفین قرارداد منفسخ میشود.
- تلف شدن مال: اگر موضوع قرارداد از بین برود، دیگر قراردادی وجود نخواهد داشت.
- قرارداد عاریه ابزاری عالی برای همکاریهای دوستانه و خیرخواهانه است، اما نباید سادگی آن باعث غفلت از نکات قانونی شود. تنظیم یک متن کتبی، حتی ساده، میتواند از سوءتفاهمهای آینده درباره نحوه نگهداری و زمان استرداد مال جلوگیری کند. با این حال، اگر ارزش مالی که به امانت میدهید بالاست یا نگران بازپسگیری آن هستید، مشاوره با یک متخصص حقوقی قبل از امضای هر برگهای، بهترین کار است.
- دسترسی به وکلای بومی که با رویه قضایی دادگاههای منطقه سکونت شما آشنایی کامل دارند، روند پیگیری پروندههای احتمالی را بسیار تسریع میکند. برای مثال، شهروندان ساکن جنوب تهران میتوانند برای تنظیم دقیق شروط ضمن عقد یا پیگیری دعاوی استرداد مال، از تجربیات تخصصی وکیل در شهرری بهرهمند شوند. همچنین، اگر در مناطق جنوب شرقی استان سکونت دارید، مشورت با یک وکیل در ورامین به شما کمک میکند تا در صورت بروز تخلف یا تعدی مستعیر، بلافاصله اقدامات قانونی لازم (مانند ارسال اظهارنامه) را انجام دهید.
